Historia szopki bożonarodzeniowej

( 13 Głosy )

Jednym z magicznych elementów Bożonarodzeniowych Świąt jest tradycyjna szopka, a więc makieta przedstawiająca wnętrze stajenki betlejemskiej podczas nocy narodzenia Syna Bożego, Jezusa Chrystusa. Czy jednak bożonarodzeniowa szopka to naprawdę nic innego jak tylko zwykła makieta z ustawionymi wewnątrz figurami mającymi za zadanie obrazować postaci biblijne? Jakie istotnie znaczenia ma ta świąteczna kompozycja? Czy wiąże się z nią jakaś historia? I przede wszystkim, skąd w ogóle wziął się zwyczaj przedstawiania szopki Wigilijnej? Na te, oraz szereg powiązanych z nimi pytań, postaramy się udzielić Państwu odpowiedzi w poniższym artykule.

Szopka Betlejemska

Miniatura czy wymiar rzeczywisty?


Świąteczna szopka, obecna jest w tradycji Świąt Bożego Narodzenia zarówno pod postacią miniatury, jak również w rzeczywistym wymiarze. Tradycyjna szopka bożonarodzeniowa przedstawiana jest zazwyczaj w formie stajenki, niemniej warto zauważyć, iż niekiedy konstruowana jest również w charakterze jaskini bądź też groty. No dobrze, wiemy już jak „z zewnątrz” przedstawia się szopka Wigilijna, ale co jest w jej wnętrzu? Otóż w środku szopki bożonarodzeniowej znajdujemy oczywiście figury przedstawiające postaci małego Jezusa Chrystusa, Najświętszej Marii Panny oraz świętego Józefa. Ponadto w szopce ujrzymy również figury przedstawiające Trzech Mędrców ze Wschodu, czyli po prostu Trzech Króli, prowadzącą ich do szopki Gwiazdę Betlejemską, skrzydlate Anioły oraz pasterzy i towarzyszące im owce oraz bydło. Warto dodać, iż niekiedy bożonarodzeniowa szopka jest aranżowana z udziałem „żywych” osób i zwierząt.

Korzenie bożonarodzeniowej szopki

Jaka jednak jest historia samej szopki bożonarodzeniowej? Gdzie możemy szukać korzeni tego pięknego, świątecznego zwyczaju, ukazującego narodziny Syna Bożego?

Otóż korzeni szopki bożonarodzeniowej doszukać się możemy już w roku 330 n.e. Wtedy to właśnie cesarzowa Helena poleciła, by w znajdującej się w Betlejem grocie, wybudować marmurowy żłóbek, który miał upamiętniać narodziny Syna Bożego, Jezusa Chrystusa. Pomysł ten przypadł do gustu świętemu Hieronimowi i to właśnie w myśl jego pomysłu powzięto inscenizować narodzin Syna Bożego.


W kilka lat później, mniej więcej około 397 roku, grota wybudowana z polecenia cesarzowej Heleny przebudowana została na stajenkę, w której to umieszczone zostały rzeźby Świętej Rodziny oraz towarzyszących im pastuszków. Warto dodać, iż wrażenia naturalności ówczesnej szopce nadawały pasące się tuż obok, żywe zwierzęta. Tak przedstawiona szopka bożonarodzeniowa szybko zyskała na popularności. Za sprawą odwiedzających ją pielgrzymów, ten piękny zwyczaj szybko dotarł, aż do samego Rzymu, gdzie spotkał się z tak entuzjastycznym przyjęciem, iż podobną szopkę postanowiono ustawiać w bazylice Matki Bożej Większej, w której to, podczas nocy Wigilijnej, Mszę Święta celebrował sam ówczesny Papież.

 Szopka Betlejemska 

Wcześniej cesarzowa Helena i Święty Hieronim, ostatecznie jednak Święty Franciszek

Niemniej za samego twórcę bożonarodzeniowej szopki powszechnie uznany jest święty Franciszek z Asyżu, który to poczynił istotne zmiany w kształcie dotychczasowej szopki wigilijnej.

W 1223 roku, po otrzymaniu uprzedniego przyzwolenia od papieża Honoriusza III, święty Franciszek w pustelni Greccio, należącej do hrabiego Giovanniego Velito, przygotował niezwykłą inscenizację wydarzeń mających miejsce w noc Narodzin Syna Bożego. Otóż po uprzednim zwołaniu okolicznych mieszkańców, na terenie pustelni ustawione zostały świece i pochodnie, jak również żłóbek oraz żywe zwierzęta. Nad samym żłóbkiem natomiast, odprawiona została Msza Święta, natomiast sam konstruktor inscenizacji, diakon święty Franciszek, podjął się radosnego odśpiewania Ewangelii.

Ten piękny, zapoczątkowany przez świętego Franciszka zwyczaj, szybko zyskał na popularności w niemal każdym zakątku Europy, niemniej szczególnie propagowany był on przez zakony Franciszkanów i Dominikanów.

Warto zauważyć, iż wraz z upływem czasu szopka wigilijna poddawana była coraz to nowym rekonstrukcjom. Zmiany obejmowały między innymi elementów wystroju, rzadko natomiast ingerowano w występujące w inscenizacjach postaci. Niemniej to właśnie wiek XVIII we Włoszech uznawany jest powszechnie za okres najpełniejszego rozkwitu szopek wigilijnych, i to właśnie w tym kraju szopki wigilijne tworzone były z ogromnej ilości figurek wytapianych z wosku, bądź też  konstruowanych z terrakoty, a następnie zdobiły one swą postacią przestrzenie ruin czy też grot.

 Szopka Betlejemska 

W jaki sposób obyczaj ten dotarł do Polski?

No dobrze, wiemy już jak wyglądały początki szopek Wigilijnych powstających w niemal każdym zakątku Europy, jednak jak sytuacja tego niezwykłego obyczaju kształtowała się na terenach samej Polski?

Otóż do Polski tradycja wystawiania szopek bożonarodzeniowych dotarła mniej więcej w XIII wieku. Pochodzenie jednych z najstarszych figur obrazujących postać małego Jezusa Chrystusa, Najświętszą Marię Pannę i Józefa, sponsorowanych i stworzonych na życzenie siostry króla Kazimierza Wielkiego, księżnej Elżbiety Węgierskiej, datowane jest około 1370 roku. Na chwilę obecną wspomniane figury, notabene jedne z najstarszych na świeci, honorowe miejsce zajmują w kościele świętego Andrzeja w Krakowie.


W Polsce zwyczajem przygotowywania szopek wigilijnych z początku zajmowali się wyłącznie zakonnicy, jednak z czasem zwyczaj ten zaczął przypadać w udziale także osobom świeckim. Za jedną z najpiękniejszych, polskich szopek bożonarodzeniowych, powszechnie uznana została inscenizacja powstała w kościele o.o. kapucynów w Warszawie, której powstanie datowane jest na rok 1948. We wspomnianej szopce bożonarodzeniowej wykorzystano około 50 postaci liczących sobie od połowy do jednego metra wysokości.

Naturalnie w historii szopek bożonarodzeniowych, nie można zapomnieć o tradycyjnych szopkach krakowskich. Te niezwykłe, bogato zdobione inscenizacje swą architekturą nawiązują bezpośrednio do architektonicznych zabytków Krakowa. Powstanie pierwszych szopek krakowskich datowane jest mniej więcej na II połowę XIX wieku, natomiast za pierwszych twórców tej wyjątkowej, oryginalnej tradycji uznaje się murarzy z przedmieść samego Krakowa, którzy to swoje dzieła wykonywali zazwyczaj w dwóch rozmiarach. Obecne więc były szopki małe o nieruchomych figurkach przeznaczone na sprzedaż dla mieszkańców Krakowa, oraz duże szopki wigilijne, tworzące przenośne teatrzyki, w których w roli Świętych obsadzane zostawały lalki kukiełkowe.

Czy to maleńkie, nieruchome szopki tworzone rękami dziecka, czy też ogromne, naturalnych rozmiarów figury - szopki bożonarodzeniowe od zawsze przykuwają nasze spojrzenia, budząc tym samym ciepłe i miłe reakcje. Najważniejszym zadaniem szopek bożonarodzeniowych jest oczywiście przypominanie nam o niezwykłym wydarzeniu – narodzinach Syna Bożego, Jezusa Chrystusa. Pamiętajmy więc, by i tego roku odwiedzić i dokładnie przyjrzeć się wystawianym pod murami kościołów, szopkom bożonarodzeniowym.

 

Czytaj również

Jaka jest geneza Świąt Bożego Narodzenia?

Święta Bożego Narodzenia to magiczny czas, na który znaczna większość osób czeka z utęsknieniem niemal przez cały rok. Czy jednak kiedykolwiek zastanawiali się Państwo nad genezą tych najpiękniejszych świąt w roku? 25 grudnia Zważywszy na fakt, iż przez pierwsze 300 lat chrześcijaństwa świąt Bożego Narodzenia nie obchodzono w ogóle, trudno się dziwić, że dzień 25 grudnia nie był pierwszą, przyjętą zwyczajowo datą narodzin Jezusa Chrystusa. Warto zauważyć, że data ta z rzeczywistym dniem narodzin Syna Bożego ma zapewne niewiele wspólnego. Zgodnie z Ewangelią według Św. Łukasza, w dniu urodzin Jezusa pasterze nocowali ze zwierzętami na polach, natomiast grudniowe dni w Betlejem zaliczane są, podobnie jak w Polsce, do dni zimowych, podczas których nocowanie pod gołym niebem raczej nie byłoby możliwe.

Jaki prezent wybrać?

Boże Narodzenie to niezwykły czas, który każdy z nas pragnie spędzić w gronie najbliższych, kochających osób. To czas radości, uśmiechu oraz… prezentów. No właśnie, prezentów. Jeśli i Państwo mają problem z wyborem odpowiedniego, spełniającego oczekiwania obdarowywanej osoby podarunku, poniższy tekst z całą pewnością może okazać się Państwu pomocny. Oczywiście wybór odpowiedniego prezentu uzależniony jest od wielu czynników, m.in. gustu, preferencji czy wieku obdarowywanej osoby. To oczywiste, że prezent, który wywoła uśmiech na buzi dziecka, niekoniecznie spełni oczekiwania np. mamy danego brzdąca i odwrotnie, to, co sprawi radość mamie, raczej nie spotka się z entuzjazmem w przypadku malucha.

Pasterka

Święta Bożego Narodzenia poprzedza Wigilia, wtedy to w całej Polsce ludzie zasiadają do wigilijnych stołów i spożywają postne potrawy. Wigilia to również czas spotkań rodzinnych, przebaczania, radości, wspólnego kolędowania i obdarowywania się świątecznymi podarkami. Jednym z jej ostatnich, ale jakże ważnych elementów jest uroczysta msza święta odprawiana o północy w noc Bożego Narodzenia zwana Pasterką. Podczas Pasterki, przybyli do świątyni wierni radują się z przyjścia na świat Zbawiciela Jezusa Chrystusa. Msza ta jest obchodzona już od IV wieku, jednak kolejne setki lat przynosiły wiele modyfikacji. W VI wieku w Rzymie odprawiane były, aż trzy pasterki; w nocy, o świcie i w pierwszym dniu świąt. Z kolei wiek IX poruszał ważną kwestię „potrójnego narodzenia Chrystusa” – wszak jest on „zrodzony przez Boga Ojca”, „urodzony z Maryi Dziewicy” i „rodzi się w sercach wierzących ludzi”.

Msze bożonarodzeniowe

Czas Świąt Bożego Narodzenia to dla wszystkich chrześcijan niezwykle ważny – jeśli nie najważniejszy – okres w całym roku kalendarzowym. To czas pojednania, którego zarówno uroczysty, doniosły charakter jak i rodzinna, pełna optymizmu atmosfera, udzielają się niemal każdemu człowiekowi, bez względu na wiek, płeć czy nawet wyznanie. Warto jednak zdawać sobie sprawę z faktu, iż Święta Bożego Narodzenia to także niezgłębione pokłady wielowiekowej tradycji jak również różnorodności symboli świątecznych, częstokroć, pomimo upływającego czasu, towarzyszących nam do dnia dzisiejszego. Obrzędowość okresu Świąt Bożego Narodzenia idzie naturalnie w nierozerwalnej parze z Mszą – a właściwie Mszami – Bożonarodzeniowymi. Oczywiście najsłynniejszą z nich jest Pasterka, niemniej warto zdawać sobie sprawę z faktu, iż tak naprawdę w obrzędowość Świąt Bożego Narodzenia wpisana jest Tradycja Trzech Mszy.